Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո»  վեպը

«Ռոբինզոն Կրուզո» վեպը համաշխարհային գրականության ամենաազդեցիկ գործերից է, որը պատմում է անմարդաբնակ կղզում հայտնված մարդու տոկունության և վերածննդի մասին։

Գրքի գլխավոր թեմաներն են՝ մարդու և բնության պայքարը, աշխատանքի դերը, աշխատասիրությունը, քաղաքակրթությունը, 18-րդ դարին բնորոշ գաղութատիրական մտածողությունը և այլն:

Գլխավոր հերոսը բացարձակ մենակության մեջ սովորում է ոչ միայն գոյատևել, այլև հնազանդեցնել վայրի բնությունը։ Կրուզոն զրոյից ստեղծում է իր «թագավորությունը»՝ զբաղվելով երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով, ինչը խորհրդանշում է մարդկային քաղաքակրթության զարգացման ուղին։ Կղզում անցկացրած տարիներին Ռոբինզոնը կարդում է Աստվածաշունչը, վերաիմաստավորում իր կյանքը, հրաժարվում նախկին մեղքերից և գտնում հոգևոր խաղաղություն։ Վեպում հստակ երևում է 18-րդ դարի եվրոպացու հայացքը աշխարհին։ Ռոբինզոնն իրեն համարում է կղզու բացարձակ տերը, իսկ Ուրբաթին՝ իր հպատակն ու ծառան։

Վեպի գաղափարական նշանակությունը

Դեֆոն իր վեպով փառաբանում է Լուսավորչականության դարաշրջանի մարդուն՝ ռացիոնալ, ինքնաբավ և ստեղծագործ անհատին։ Գիրքն ապացուցում է, որ բանականության և աշխատանքի շնորհիվ մարդը կարող է հաղթահարել ցանկացած ճգնաժամ։ Այս ստեղծագործությունը հիմք դրեց համաշխարհային գրականության մեջ «ռոբինզոնադա» կոչվող ժանրին։

Վեպը մարդկային կամքի, հաստատակամության և ստեղծարար ունակությունների բացահայտման բազմաթիվ շերտեր ունի, որի համար էլ երեք դար շարունակ այն մնում է աշխարհում երբևէ հրատարակված գլուխգործոցներից մեկը:

Հայերեն թարգմանություններ և հրատարակություններ

Վեպի առաջին հայերեն համառոտ թարգմանությունը Ռափայել Պատկանյանինն է՝ վերնագրված «Ռօբինզօն Կռիւզօի պատմութիւնը»։ Հրատարակվել է Սանկտ Պետերբուրգում 1857 թվականին Հակոբ Եանսոնի տպարանում։

Երկրորդ, դարձյալ համառոտ թարգմանությունը արել է Խնկո Ապերը՝ «Կրուզո» վերնագրով, որը հրատարակվել է Երևանի «Պետհրատ» հրատարակչությունում 1932 թվականին։

Ծավալով բնագրին ամենամոտը 1951 թվականի Սարգիս Ալեմյանի թարգմանությունն է, հրատարակվել Ժան Կրանվիլի նկարազարդումներով վերահրատարակվել է «Հայպետհրատ» հրատարակչությունում 1959 թվականին «Ռոբինզոն Կրուզոյի կյանքը և զարմանալի արկածները» վերնագրով «Արկածային գրադարան» շարքում։ Ալեմյանի թարգմանությամբ Ռոբինզոն Կրուզոն վերահրատարակել է «Անտարես» հրատարակչությունը 2013  և 2021 թվականներին։

Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպը ռուսերենից հայերեն է թարգմանել Հարություն Հարությունյանը, այն հրատարակվել է 1948 թվականին «Ռոբինզոն Կրուզո» վերնագրով Երևան, «Հայպետհրատ» հրատարակչությունում և վերահրատարակվել է 1988 թվականին «Արևիկ» հրատարակչության կողմից «Համաշխարհային գրականություն պատանիների համար» շարքում։

Վեպի կառուցվածքը և սյուժեն

Դանիել Դեֆոյի «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպը (առաջին անգամ հրատարակվել է 1719 թ. ապրիլի 25-ին) անգլիական դասական գրականության և արկածային ժանրի գլուխգործոց է, որը պատմում է անմարդաբնակ կղզում 28 տարի մենակ ապրած մարդու մասին: Գիրքը փառաբանում է մարդու աշխատասիրությունը, կամքի ուժը և հնարամտությունը բնության դժվարությունների դեմ պայքարում:

Ռոբինզոն Կրուզո վեպը գրելիս ներշնչվել է նավագնացության պատմության մեջ արձանագրված մի քանի նման օրինակներով, երբ որևէ պատճառով միայնակ և անօգնական մարդը հայտնվել է անմարդաբնակ կղզու վրա: Նշանակալի ազդեցություններից մեկը Ալեքսանդր Սելկիրկի պատմությունն էր՝ շոտլանդացի նավաստի, որը չորս տարի մնացել էր Խաղաղ օվկիանոսի հարավային մասում գտնվող մի անմարդաբնակ կղզում։ Սելկիրկի գոյատևումն ու հնարամտությունը ոգեշնչել են Դեֆոյին մարմնավորելու բնության մարտահրավերներով փորձված մարդու նախատիպը։

«Ռոբինզոն Կրուզո» վեպն ունի հստակ եռամաս կառուցվածք, որն արտացոլում է հերոսի կյանքի երեք հիմնական փուլերը՝ փախուստ տնից, փորձություն և վերադարձ։

Մաս 1. Կյանքը կղզուց առաջ․ Ներկայացնում է Ռոբինզոնի երիտասարդությունը, հոր կամքին հակառակվելը, ծովային առաջին ճանապարհորդությունները, գերության մեջ ընկնելը, փախուստը և Բրազիլիայում պլանտատոր դառնալը։

Մաս 2. Կյանքը ամայի կղզում․ Սա վեպի կենտրոնական և ամենածավալուն մասն է (տևում է 28 տարի)։ Այն բաղկացած է երեք ենթափուլերից՝

• Գոյատևման շրջան (առաջին տարիներ)՝ կացարանի կառուցում, սննդի հայթայթում, օրագրի վարում։
• Քաղաքակրթման շրջան՝ հոգևոր փոփոխություն, երկրագործություն, կավագործություն, կղզու յուրացում։
• Սոցիալական շրջան՝ Ուրբաթի հայտնվելը, մարդակերների դեմ պայքարը, այլ մարդկանց փրկությունը։

Մաս 3. Ազատագրում և վերադարձ․ Անգլիական նավի հայտնվելը, նավապետին օգնելը, կղզուց մեկնումը և վերադարձը Եվրոպա, որտեղ Ռոբինզոնը հարստանում է իր բրազիլական տնտեսության հաշվին։

Վեպի ժանրային առանձնահատկությունը

«Ռոբինզոն Կրուզո» վեպը գրելիս Դանիել Դեֆոն մի քանի նորամուծություններ է արել: Այն հեղափոխություն կատարեց անգլիական գրականության մեջ՝ ներմուծելով ֆորմալ ռեալիզմ, օգտագործելով առաջին դեմքի կեղծ-հուշագրական ոճը և կենտրոնանալով սովորական, միջին խավի անհատի վրա, այլ ոչ թե էպիկական կամ արիստոկրատ հերոսի։ Այն սահմանեց ժամանակակից վեպի նախագիծը և ոգեշնչեց արկածային ժանրի ստեղծումը։ «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպի նորամուծություններից մեկը սյուժեի օրագրային շարադրանքն է: Օրագրի ներմուծումը պարզապես գեղարվեստական հնարք չէ, այլ սյուժեի կառուցման, կերպարի զարգացման և ընթերցողի վստահությունը շահելու հիմնական գործիքը։ Դանիել Դեֆոն օրագրի ժանրն օգտագործում է մի քանի կարևոր սյուժետային և հոգեբանական խնդիրներ լուծելու համար:

Ամայի կղզում հայտնված մարդու համար ամենամեծ վտանգներից մեկը ժամանակի և իրականության զգացողությունը կորցնելն է։ Օրագիրը քաոսային իրականությունը վերածում է կազմակերպված պատմության։ Գրառումները սյուժեին տալիս են ժամանակագրական հստակ ընթացք (օր, ամիս, տարի)։ 18-րդ դարի սկզբին արկածային գրականությունը հաճախ ընկալվում էր որպես հեքիաթ կամ հորինվածք։ Օրագրային գրառումներն իրենց չոր, առօրեական և մանրակրկիտ ոճով (օրինակ՝ քանի պարկ ցորեն հավաքվեց, ինչպես սարքվեց կավե ամանը) ընթերցողի մեջ ստեղծում են պատմության բացարձակ ճշմարտացիության պատրանք։

Օրագիրը Ռոբինզոնի միակ «զրուցակիցն» է բացարձակ մենակության մեջ, ինչը թույլ է տալիս բացահայտել նրա ներաշխարհի փոփոխությունը։

Հենց օրագրային գրառումների միջոցով է ընթերցողը տեսնում, թե ինչպես է Ռոբինզոնը տեխնիկական գոյատևման խնդիրներից անցնում փիլիսոփայական և կրոնական մտորումների։ Մեծ հիվանդության ժամանակ արված գրառումները դառնում են նրա հոգևոր ապաշխարության գագաթնակետը։ Դեֆոն օրագրի շնորհիվ ստեղծում է հետաքրքիր գրական խաղ՝ պատմության մեջ ներմուծելով երկու Ռոբինզոնի։

Հասուն Ռոբինզոնը (ով պատմում է գիրքը տարիներ անց, հետադարձ հայացքով) հաճախ մեկնաբանում կամ լրացնում է երիտասարդ, փորձառություն չունեցող Ռոբինզոնի օրագրային էմոցիոնալ գրառումները։ Սա սյուժեին տալիս է խորություն և թույլ է տալիս իրադարձությունները տեսնել երկու տարբեր դիտանկյուններից։

Հատկանշական է, որ սյուժեի որոշակի կետում Ռոբինզոնի օրագիրն ընդհատվում է, քանի որ նրա պատրաստած թանաքը վերջանում է։ Սա նույնպես սյուժետային կարևոր քայլ է. այն խորհրդանշում է, որ հերոսն արդեն լիովին հարմարվել է կղզուն, անցել է ճգնաժամային փուլը, և սյուժեն պատրաստ է անցնելու հաջորդ՝ ակտիվ արկածային և սոցիալական փուլին (Ուրբաթի հայտնվելուն)։

Ուրբաթի հայտնվելը վեպի ամենակարևոր շրջադարձն է, որն արմատապես փոխում է թե՛ ստեղծագործության պատմողական ոճը, և թե՛ հերոսի հոգեբանական վիճակը։ Օրագրի դադարեցումից հետո, երբ պատմությունը դառնում է ավելի սյուժետային, Ուրբաթի մուտքը վերջ է դնում Ռոբինզոնի բացարձակ մենակությանը։

Մինչ այս վեպը կառուցված էր բացառապես Ռոբինզոնի ներքին մենախոսությունների և բնության հետ նրա «հարաբերությունների» վրա։ Ուրբաթի գալստամբ տեքստում հայտնվում են կենդանի երկխոսություններ, լեզվական ուսուցման գործընթաց և հարց ու պատասխան։

Եթե օրագիրն օգնեց Ռոբինզոնին չխենթանալ և պահպանել բանականությունը մենակության մեջ, ապա Ուրբաթի հայտնվելը վերակենդանացրեց նրա սոցիալական էությունը՝ պատրաստելով նրան մեծ աշխարհ և քաղաքակրթություն վերադառնալուն։

Քննարկման հարցեր

Միջին դպրոցական տարիքի (11-14 տարեկան) երեխաների հետ «Ռոբինզոն Կրուզո» վեպը քննարկելիս կարևոր է շեշտը դնել ոչ միայն արկածների, այլև հոգեբանական, բարոյական և գործնական հմտությունների վրա:Հարցերը բաժանված են ըստ թեմաների, որոնք կօգնեն զարգացնել երեխաների քննադատական մտածողությունը և երևակայությունը.

1. Սյուժե և գոյատևում (Ի՞նչ կանեիր դու)

• Եթե հայտնվեիր ամայի կղզում, որո՞նք կլինեին քո առաջին երեք քայլերը:
• Ռոբինզոնը նավից բազմաթիվ իրեր փրկեց: Ըստ քեզ՝ ո՞րն էր դրանցից ամենակարևորը և ինչո՞ւ:
• Ինչո՞ւ էր Ռոբինզոնի համար այդքան կարևոր օրացույց և օրագիր պահելը: Ի՞նչ կլիներ նրա հետ, եթե նա չհետևեր ժամանակին:
• Կղզում Ռոբինզոնը սովորեց կավագործություն, երկրագործություն և դերձակություն: Մեր օրերում ո՞ր հմտություններն են ամենակարևորը գոյատևելու համար:

2. Մենակություն և հոգեբանություն (Ներաշխարհի բացահայտում)

• Ի՞նչն էր ավելի դժվար Ռոբինզոնի համար՝ ֆիզիկական աշխատա՞նքը, թե՞ մենակությունը: Ինչպե՞ս էր նա հաղթահարում տխրությունն ու վախը:
• Ռոբինզոնն իր օրագրում գրում էր իրավիճակի լավ և վատ կողմերը (օրինակ՝ «Ես մենակ եմ, բայց ողջ եմ»): Այս մեթոդը մեզ կարո՞ղ է օգնել կյանքի դժվար պահերին:
• Ինչպե՞ս փոխվեց Ռոբինզոնի վերաբերմունքը ոսկու և փողի հանդեպ, երբ նա հայտնվեց կղզում: Ինչո՞ւ փողն այնտեղ արժեք չուներ:

3. Ընկերություն և հարաբերություններ (Ռոբինզոն և Ուրբաթ)

• Ինչո՞ւ հերոսն իր փրկած տղային անվանեց հենց «Ուրբաթ»: Դա հարգալի՞ է, թե՞ ոչ:
• Ռոբինզոնն իրեն համարում էր կղզու «տերը», իսկ Ուրբաթին՝ «ծառան»: Ձեր կարծիքով՝ նրանց միջև իսկական ընկերությո՞ւն էր, թե՞ պարզապես տեր և հպատակ հարաբերություն:
• Ինչո՞ւ էր Ռոբինզոնը փորձում փոխել Ուրբաթի սովորությունները, հագուստը և կրոնը: Ճի՞շտ էր վարվում նա, թե՞ պետք է հարգեր Ուրբաթի մշակույթը:

4. Բարոյական դասեր և ընտրություն

• Վեպի սկզբում Ռոբինզոնը փախչում է տնից՝ չլսելով հոր խորհուրդները: Կղզու փորձություններն արդյո՞ք պատիժ էին նրա արարքի համար, թե՞ հնարավորություն՝ դառնալու ավելի լավ մարդ:
• Գրքի ո՞ր հատվածը կամ Ռոբինզոնի ո՞ր արարքը ձեզ ամենաշատը դուր եկավ և ինչո՞ւ:
• Եթե Ռոբինզոնը հնարավորություն ունենար ամեն ինչ նորից սկսելու, նա կընտրե՞ր ծովագնացի կյանքը, թե՞ կմնար տանը: